Cetraria islandica
Vísindarannsóknir
Ásókn fólks í náttúrulegar vörur, til að auka og viðhalda þreki og heilsu, eykst stöðugt um allan heim.Vísindamenn rannsaka plöntur og dýr í leit að nýjum, náttúrulegum virkum efnum til notkunar í matvæli, lyf og snyrtivörur.
Rannsóknir á Fjallagrösum hafa staðið yfir í mörg ár og margar vísindagreinar hafa verið birtar í alþjóðlegum ritum, þannig að áhugi vísindamanna á þessu viðfangsefni er umtalsverður.
Virk efni
Mikilvægustu virku efnin í fjallagrösum eru tvenns konar:
Fjölsykrurnar Lichenin, Isolichenin og Glactomannan
Fléttusýrurnar Protolichesterinic acid og Fumarprotocetraric acid. Þessi efni eru annars stigs efni, sem framleidd eru af svepphluta fléttunnar. Fléttusýrur finnast eingöngu í fléttum og örfáum sveppum.
Meðal þess sem komið hefur í ljós við rannsóknir er, að virku efnin í fjallagrösum geta hindrað vöxt baktería, veira og krabbameinsfrumna og örvað virkni ónæmiskerfisins. Niðurstöður þessar eru þó fyrst og fremst úr rannsóknum í tilraunaglösum og í tilraunadýrum og því ekkert hægt að fullyrða um áhrif þeirra eða verkun í mannslíkamanun. Það er þó ljóst að rannsókirnar gefa mjög athyglisverðar vísbendingar og styrkja okkur í þeirri trú að forfeður okkar hafi vitað sínu viti þegar þeir nýttu fjallagrös sér til heilsubótar .
Rannsóknir við Háskóla Íslands
Við Lyfjafræðideild Háskóla Íslands, hafa um árabil verið stundaðar athyglisverðar rannsóknir á virkum efnum í fjallagrösum. Kristín Ingólfsdóttir Prófessor og Elín Soffía Ólafsdóttir Dósent stjórna þessum rannsóknum og hafa tekið þátt í samstarfi við aðra vísindamenn víða um heim.
Yfirlit yfir rannsóknir
Yfirlit yfir helstu rannsóknir og niðurstöður sem gerðar hafa verið á fjallagrösum undanfarin ár.
Vísað er í heimildir og gefið stutt yfirlit yfir hverja rannsókn f. sig.
CETRARIA ISLANDICA
Published results obtained from studies conducted at the Department of Pharmacy, University of Iceland 1994-2000.
K. Ingólfsdóttir: Bioactive compounds in Iceland moss. Bioactive Carbohydrate Polymers, Proceedings Phytochemical Society of Europe. B. Smestad Paulsen (ed.), Kluwer Publ., pp. 25-36, (2000).
K. Ingólfsdóttir, S.K. Lee, K.P.L. Bhat, E. Mata-Greenwood, L.L. Song, H. Kristinsson, J.Gills, K. Lee, J. Th. Guðmundsdóttir, M-S Jang and J.M. Pezzuto: Screening of selected lichens from Iceland for cancer chemopreventive activity.
Journal of Pharm. Biol. 38(4): 1-5 (2000).
E.S. Ólafsdóttir, K. Ingólfsdóttir, H. Barsett, B. Smestad Paulsen, K. Jurcic and H.Wagner: Immunologically active (1®3)-(1®4)-a-D-Glucan from Cetraria islandica. Phytomed. 6(1): 33-39 (1999).
K. Ingólfsdóttir, G.A.C. Chung, S.R. Gissurarson, V.G. Skúlason and M. Vilhelmsdóttir: Antimycobacterial activity of lichen metabolites in vitro.
European Journal of Pharmaceutical Sciences 6(2), 141-144 (1998).
K. Ingólfsdóttir, K. Jurcic, H. Wagner: Immunomodulating polysaccharides from aqueousextracts of Iceland moss. Phytomedicine 5(5), 333-339 (1998).
H. Ögmundsdóttir, G.M. Zoega, R.R. Gissurarson and K. Ingólfsdóttir: Anti-proliferative Effects of Lichen-derived Inhibitora of 5-Lypoxygenase on Malignant Cell-lines and Mitogen-stimulated Lymphocytes.
Journal of Pharm. Pharmacol. 50(1), 107-115 (1998).
K. Ingólfsdóttir, M.Á. Hjálmarsdóttir, G.A. Guðjónsdóttir, A. Brynjólfsdóttir, A. Sigurðsson and Ó. Steingrímsson: In Vitro Susceptibility of Heliobacter pylori to Protolichesterinic Acid from Cetraria islandica.
Antimocrob. Agents. Chemother. 4(1), 215-217 (1997).
G.A. Guðjónsdóttir and K. Ingólfsdóttir: Quantitative determination of prolichesterinic and fumarprotocetraric acids in Cetraria islandica by high performance liquid chromatography.
Journal of Chromotography A 757 (1-2), 303-306 (1997).
T. Pengsuparp, L. Cai, H. Constant, H.H.S. Fong, K. Ingólfsdóttir, L. Lin, D. Kinghorn, J.M. Pezzuto, G.A. Cordell, H. Wagner and S.H. Hughes: Mechanistic evaluation of new plant-derived compounds that inhibit HIV-1 reverse transcriptase.
Journal of Natural Products. Prod. 58(7)., 1024-1031 (1995).
K. Ingólfsdóttir, W. Breu, S. Huneck, G.A. Guðjónsdóttir and H. Wagner: In vitro inhibition of 5-lypoxygenase by protolichesterinic acid from Cetraria islandica.
Phytomedicine(1), 187-191 (1994).
K. Ingólfsdóttir, K. Jucic, B. Fischer and H. Wagner: Immunologically Active Polysaccharide from Cetraria islandica. Planta Medica 60(6), 527-531 (1994
Extrakt af allri plöntunni
• andoxunarvirkni (Gulcin I. et al. 2002)
• virkni gegn bólgum og þurrki í slímhúð í munnholi og hálsi (klínísk rannsókn) (Kempe C. et al. 1997)
CETRARIA ISLANDICA
Fjallagrös? Hvað dettur þér í hug? Ísland? Ósnortin náttúra? Ferskleiki? Kraftur? Hvað eru fjallagrös? Má borða þau? Hvernig? Eru þau holl? Hvar vaxa þau? Einu sinni voru þau fastur liður í matarræði Íslendinga. Hvers vegna? Getum við haft eitthvert gagn af þeim í dag? Þannig mætti áfram spyrja um þessa stórkostlegu “plöntu” sem verið hefur samofin tilvist okkar í þessu landi frá upphafi og oft gegnt mikilvægu hlutverki til lífsviðurværis, heilsubótar og lækninga.
Grös, mosi, planta, jurt?
Fjallagrös vaxa víða á norðurhveli jarðar. Þau eru mjög algeng hér á landi og eru sérstaklega kennd við Ísland, samanber latneskt fræðiheiti þeirra Cetraria islandica Sama á við um mörg önnur tungumál svo sem Iceland moss í ensku, Isländich moos í þýsku, La mousse d´Islande í frönsku og þannig mætti áfram telja.
Fjallagrös eru sérstök um margt. Þau eru ekki grös eins og íslenska heitið gefur til kynna, ekki mosi eins og ætla mætti af erlendu heiti þeirra, ekki jurt eða planta í eiginlegum skilningi. Hvað eru þau þá? Þau eru tvíein ef svo má segja vegna þess að þau eru í raun sambýli eða öllu heldur samlífi tveggja óskyldra lífvera, þörunga og sveppa. Samkvæmt skilgreiningu grasafræðinnar eru þau flétta. Þau vaxa inn til heiða og upp til fjalla í hreinni og ósnortinni náttúrunni, gjarnan á mjúkum mosabeði.
Þau hafa engar rætur en taka til sín orku og næringu úr nánasta umhverfi og því sem á þau fellur. Þau vaxa hægt og eru lengi að ná fullri stærð. Sagt er að það taki a.m.k. 5-10 ár.
Læknandi
Fléttur hafa frá fornu fari verið notaðar til lækninga, m.a. hjá fornum menningarþjóðum eins og Egyptum, Grikkjum og Kínverjum, ekki síst fjallagrös. Þau voru notuð gegn kvillum í öndunar- og meltingarfærum og má finna tilvísanir þar að lútandi í ótal grasalækningabókum og vísindaritum víða um heim. Þannig voru fjallagrös einnig mikið notuð hér á landi. Í grösunum er mikið af vatnsleysanlegum fjölsykrum sem hafa sérlega góð áhrif á slímhúð og töluvert af beiskjuefnum (fléttusýrum) sem virka vel gegn kvillum í meltingarvegi. Gösin voru m.a. notuð gegn slímhúðarbólgu, langvarandi lungnakvefi, astma og berklum, einnig gegn meltingartruflunum, magabólgum, magasári, hægðatregðu og uppköstum, til að auka matarlyst, byggja upp kraft og þol eftir langvarandi veikindi og jafnvel örva mjólkurflæði hjá konum með börn á brjósti. Í heimildum um alþýðulækningar er þess enn fremurgetið að fjallagrös megi notagegn þrálátum sjúkdómum og slímhúðarþrota í þvagfærum og meira að segja gegn unglingabólum (acne). Útvortis voru fjallagrös notuð á þurra húð, exem og sár sem ekki vildu gróa.
Þegar grösin eru látin liggja í vökva eða soðin myndast nokkurs konar hlaup eða slím sem leggst á slímhúðina þegar þeirra er neytt, verndar hana gegn svæðisbundnu áreiti, eyðir bólgum og greiðir þannig fyrir bata af völdum sýkinga, hvort heldur í öndunar- eða meltingarvegi . Þannig fær maginn t.d. vernd gegn of háum sýrum. Í fjallagrösum eru líka sýklaverjandi efni sem hamla vexti ýmissa bakteria
Til lækninga var gjarnan notað seyði af grösunum, stundum kallað grasavatn og bakstrar ásamt dufti til að strá í sár. Vegna mýkjandi og græðandi eiginleika voru fjallagrös líka notuð í smyrsl.
Nærandi
Þegar hart var í ári og matur af skornum skammti björguðu fjallagrösin íslensku þjóðinni bókstaflega, enda stundum nefnd lífgrös þjóðarinnar. Þau eru hin hollasta fæða, auðug af kolvetnum og steinefnum, sérstaklega járni og kalsíum.
Í matargerð voru fjallgrös notuð með ýmsum hætti, ýmist heil, söxuð eða mulin. Þau voru m.a. notuð til að drýgja mjöl sem oft var af skornum skammti. Vinsælt var að sjóða þau í mjólk með sykri og salti og var það kallað grasamjólk. Einnig var fjallagrösum bætt í grauta, brauð og slátur. Búinn var til fjallagrasaystingur með því að sjóða þau í blöndu af sýrðri mjólk og nýmjólk, lagað var fjallagrasate og drukkið í staðinn fyrir te og kaffi eða bara til heilsubótar, útbúnir ljúffengir eftirrétti og jafnvel kandís með fjallagrösum.
Grasaferðir
Í harðbýlu landi voru fjallagrös sannkölluð búbót, holl og næringarrík fæða jafnframt því að vera frábær til lækninga. Þau mátti líka nota til litunar. Fjallagrös voru landsmönnum mjög mikils virði eins og ráða má af því að í lagasetningum frá fyrstu tíð (m.a. í Jónsbók frá 1280) voru ákvæði um að ekki mætti án leyfis landeiganda safna grösum af annarra landi til að taka með sér heim vegna þess að góð grasalönd voru mikilvæg hlunnindi. Fjallagrös voru jafnvel notuð sem gjaldmiðill í vöruskiptum.
Á sumrin var farið á fjöll til að safna nægum forða til vetrarins og stundum dvalið dögum saman. Það var einkum kvenfólk og unglingar sem fóru í slíkar ferðir og var það unglingunum yfirleitt mikið tilhlökkunarefni. Það þótti eftirsóknarvert að komast í víðsýnið og frjálsræðið til fjalla rétt eins og það er enn í dag. Það var misjafnt eftir bæjum og grasalöndum hvað afraksturinn var mikill en dæmi eru um að á stærri bæjum hafi verið safnað allt að 18 hestburðum af fjallagrösum til ársnotkunar.
Fjársjóður
Af nauðsyn og útsjónarsemi lærði fólk að nýta nánasta umhverfi sér til lífsviðurværis og lækninga. Með tímanum fennti smám saman yfir slíka þekkingu og náttúrulækningar hurfu æ meir í skuggann af nútíma lifnaðarháttum og lækningum. Það var eins og menn fengju ofurtrú á verksmiðjuframleiddum mat og lyfjum. Nú er þetta að breytast og fólk leitar í auknum mæli til náttúrunnar eftir heilsubót og lækningu. Oft er eins við þurfum að hverfa frá hlutunum um tíma til að læra að meta þá að verðleikum.
Á meðan tilvist mannsins var einfaldari var auðveldara að finna í náttúrunni svör við flestum kvillum og sjúkdómum. Hún hefur enn margt að bjóða okkur. Besta meðalið er auðvitað maturinn að því tilskyldu að hann sé rétt meðhöndlaður og allt í kringum okkur er eitt og annað sem nýta má til heilsubótar og lækninga, þar á meðal fjallagrös. Það væri óskandi að sem flestir gerðu sér grein fyrir hvílíkan fjársjóð við eigum í þeim.
Fjallagrös vaxa víðar en á Íslandi en rétt eins og aðrar íslenskar plöntur eru fjallagrösin okkar kraftmeiri og magnaðri en fjallagrös annars staðar. Þessu gerðu erlendir gestir, sem hingað komu fyrr á öldum, sér grein fyrir eins og sjá má í skrifum þeirra.
Vísindarannsóknir
Það hefur löngum verið mikill áhugi á að vita meira um hina góðu eiginleika fjallagrasa Á 19. öld tóku læknar í Evrópu að rannsaka þau nánar vegna þess góða orðs sem fór af lækningamætti þeirra en þá gengu fjallagrös gjarnan undir nöfnum eins og lungnaflétta (Lungenflechte), lungnamosi (Lungenmoos) og sótthitamosi (Fiebermoos). Í Þýskalandi hafa fjallagrös m.a.s. verið notuð til lyfjagerðar t.d. í lyf sem heitir því skemmtilega nafni Cetraria islandica Oligoplex® og er notaðgegn lungna- og berkjubólgu, en þar í landi er löng hefð fyrir notkun fjallagrasa til lækninga meðal almennings.
Í Háskóla Íslands
Sem fyrr eru fjallagrös viðfangsefni spennandi rannsókna þar sem vísindamenn leita frekari staðfestinga á góðum áhrifum þeirra. Meðal slíkra rannsókna eru athuganir á áhrifum vissra efna í grösunum á magasár, astma, berkla, æxlisfrumur og ónæmiskerfið, sem nú fara m.a. fram við Háskóla Íslands undir stjórn Kristínar Ingólfsdóttur prófessors í lyfjafræð, og sumar í samvinnu við erlenda vísindamenn. Þegar hefur verið sýnt fram á að efni í fjallagrösum geta hamlað vexti baktería og krabbameinsfruma og örvað virkni ónæmiskerfisins. Þessar niðurstöður eru þó fyrst og fremst fengnar innan veggja rannsóknarstofa og því ekki hægt að fullyrða um sambærileg áhrif í mannslíkamanum enn sem komið er. Hér er þó um að ræða ákveðnar vísbendingar sem styðja aldagamla reynslu og trú fólks á heilsugildi og lækningamátt fjallagrasa.
Mælikvarði á mengun
Eins og áður er getið eru fjallagrös væru sérstök um margt og trúlega vitum við ekki allt um þau enn. Mikið er rætt um mengun í veröldinni í dag. Hér á Íslandi erum við svo heppin að búa við hreint og gott loft en fjallagrös eru einmitt góður mælikvarði á það. Eins og aðrar fléttur eru þau mjög viðkvæm fyrir umhverfismengun, sérstaklega af völdum geislunar og þungmálma, og draga hana gjarnan í sig. Eftir kjarnorkuslysið í Tsjernóbýl menguðust fjallagrös víða af geislavirku úrfelli og urðu ónothæf til neyslu. Þá var Ísland eina landið þar sem grösin reyndust vera í lagi og eftirspurn eftir íslenskum fjallagrösum jókst til muna.
Göngum vel um náttúruna
Fjallagrösin okkar vaxa villt í hreinni og óspilltri náttúru. Þau eru lengi að ná fullri stærð og þau er ekki hægt að rækta. Þau eru fágætur fjársjóður og því er mikilvægt að við gætum þess að ganga ekki of nærri náttúrunni við söfnun þeirra, tína aldrei öll grösin svo þau geti fjölgað sér og dafnað á ný og tína ekki af sama svæði fyrr en að mörgum árum liðnum.
Náttúran er dýrmæt. Hún er undirstaða lífsins. Ef við göngum vel um hana og gætum hennar vel mun hún sannarlega launa það og verða okkur uppspretta mikillar heilsubótar og yndisauka.
Fjallagrös? Hvað dettur þér í hug? Ísland? Ósnortin náttúra? Ferskleiki? Kraftur? Hvað eru fjallagrös? Má borða þau? Hvernig? Eru þau holl? Hvar vaxa þau? Einu sinni voru þau fastur liður í matarræði Íslendinga. Hvers vegna? Getum við haft eitthvert gagn af þeim í dag? Þannig mætti áfram spyrja um þessa stórkostlegu “plöntu” sem verið hefur samofin tilvist okkar í þessu landi frá upphafi og oft gegnt mikilvægu hlutverki til lífsviðurværis, heilsubótar og lækninga.
Grös, mosi, planta, jurt?
Fjallagrös vaxa víða á norðurhveli jarðar. Þau eru mjög algeng hér á landi og eru sérstaklega kennd við Ísland, samanber latneskt fræðiheiti þeirra Cetraria islandica Sama á við um mörg önnur tungumál svo sem Iceland moss í ensku, Isländich moos í þýsku, La mousse d´Islande í frönsku og þannig mætti áfram telja.
Fjallagrös eru sérstök um margt. Þau eru ekki grös eins og íslenska heitið gefur til kynna, ekki mosi eins og ætla mætti af erlendu heiti þeirra, ekki jurt eða planta í eiginlegum skilningi. Hvað eru þau þá? Þau eru tvíein ef svo má segja vegna þess að þau eru í raun sambýli eða öllu heldur samlífi tveggja óskyldra lífvera, þörunga og sveppa. Samkvæmt skilgreiningu grasafræðinnar eru þau flétta. Þau vaxa inn til heiða og upp til fjalla í hreinni og ósnortinni náttúrunni, gjarnan á mjúkum mosabeði.
Þau hafa engar rætur en taka til sín orku og næringu úr nánasta umhverfi og því sem á þau fellur. Þau vaxa hægt og eru lengi að ná fullri stærð. Sagt er að það taki a.m.k. 5-10 ár.
Læknandi
Fléttur hafa frá fornu fari verið notaðar til lækninga, m.a. hjá fornum menningarþjóðum eins og Egyptum, Grikkjum og Kínverjum, ekki síst fjallagrös. Þau voru notuð gegn kvillum í öndunar- og meltingarfærum og má finna tilvísanir þar að lútandi í ótal grasalækningabókum og vísindaritum víða um heim. Þannig voru fjallagrös einnig mikið notuð hér á landi. Í grösunum er mikið af vatnsleysanlegum fjölsykrum sem hafa sérlega góð áhrif á slímhúð og töluvert af beiskjuefnum (fléttusýrum) sem virka vel gegn kvillum í meltingarvegi. Gösin voru m.a. notuð gegn slímhúðarbólgu, langvarandi lungnakvefi, astma og berklum, einnig gegn meltingartruflunum, magabólgum, magasári, hægðatregðu og uppköstum, til að auka matarlyst, byggja upp kraft og þol eftir langvarandi veikindi og jafnvel örva mjólkurflæði hjá konum með börn á brjósti. Í heimildum um alþýðulækningar er þess enn fremurgetið að fjallagrös megi notagegn þrálátum sjúkdómum og slímhúðarþrota í þvagfærum og meira að segja gegn unglingabólum (acne). Útvortis voru fjallagrös notuð á þurra húð, exem og sár sem ekki vildu gróa.
Þegar grösin eru látin liggja í vökva eða soðin myndast nokkurs konar hlaup eða slím sem leggst á slímhúðina þegar þeirra er neytt, verndar hana gegn svæðisbundnu áreiti, eyðir bólgum og greiðir þannig fyrir bata af völdum sýkinga, hvort heldur í öndunar- eða meltingarvegi . Þannig fær maginn t.d. vernd gegn of háum sýrum. Í fjallagrösum eru líka sýklaverjandi efni sem hamla vexti ýmissa bakteria
Til lækninga var gjarnan notað seyði af grösunum, stundum kallað grasavatn og bakstrar ásamt dufti til að strá í sár. Vegna mýkjandi og græðandi eiginleika voru fjallagrös líka notuð í smyrsl.
Nærandi
Þegar hart var í ári og matur af skornum skammti björguðu fjallagrösin íslensku þjóðinni bókstaflega, enda stundum nefnd lífgrös þjóðarinnar. Þau eru hin hollasta fæða, auðug af kolvetnum og steinefnum, sérstaklega járni og kalsíum.
Í matargerð voru fjallgrös notuð með ýmsum hætti, ýmist heil, söxuð eða mulin. Þau voru m.a. notuð til að drýgja mjöl sem oft var af skornum skammti. Vinsælt var að sjóða þau í mjólk með sykri og salti og var það kallað grasamjólk. Einnig var fjallagrösum bætt í grauta, brauð og slátur. Búinn var til fjallagrasaystingur með því að sjóða þau í blöndu af sýrðri mjólk og nýmjólk, lagað var fjallagrasate og drukkið í staðinn fyrir te og kaffi eða bara til heilsubótar, útbúnir ljúffengir eftirrétti og jafnvel kandís með fjallagrösum.
Grasaferðir
Í harðbýlu landi voru fjallagrös sannkölluð búbót, holl og næringarrík fæða jafnframt því að vera frábær til lækninga. Þau mátti líka nota til litunar. Fjallagrös voru landsmönnum mjög mikils virði eins og ráða má af því að í lagasetningum frá fyrstu tíð (m.a. í Jónsbók frá 1280) voru ákvæði um að ekki mætti án leyfis landeiganda safna grösum af annarra landi til að taka með sér heim vegna þess að góð grasalönd voru mikilvæg hlunnindi. Fjallagrös voru jafnvel notuð sem gjaldmiðill í vöruskiptum.
Á sumrin var farið á fjöll til að safna nægum forða til vetrarins og stundum dvalið dögum saman. Það var einkum kvenfólk og unglingar sem fóru í slíkar ferðir og var það unglingunum yfirleitt mikið tilhlökkunarefni. Það þótti eftirsóknarvert að komast í víðsýnið og frjálsræðið til fjalla rétt eins og það er enn í dag. Það var misjafnt eftir bæjum og grasalöndum hvað afraksturinn var mikill en dæmi eru um að á stærri bæjum hafi verið safnað allt að 18 hestburðum af fjallagrösum til ársnotkunar.
Fjársjóður
Af nauðsyn og útsjónarsemi lærði fólk að nýta nánasta umhverfi sér til lífsviðurværis og lækninga. Með tímanum fennti smám saman yfir slíka þekkingu og náttúrulækningar hurfu æ meir í skuggann af nútíma lifnaðarháttum og lækningum. Það var eins og menn fengju ofurtrú á verksmiðjuframleiddum mat og lyfjum. Nú er þetta að breytast og fólk leitar í auknum mæli til náttúrunnar eftir heilsubót og lækningu. Oft er eins við þurfum að hverfa frá hlutunum um tíma til að læra að meta þá að verðleikum.
Á meðan tilvist mannsins var einfaldari var auðveldara að finna í náttúrunni svör við flestum kvillum og sjúkdómum. Hún hefur enn margt að bjóða okkur. Besta meðalið er auðvitað maturinn að því tilskyldu að hann sé rétt meðhöndlaður og allt í kringum okkur er eitt og annað sem nýta má til heilsubótar og lækninga, þar á meðal fjallagrös. Það væri óskandi að sem flestir gerðu sér grein fyrir hvílíkan fjársjóð við eigum í þeim.
Fjallagrös vaxa víðar en á Íslandi en rétt eins og aðrar íslenskar plöntur eru fjallagrösin okkar kraftmeiri og magnaðri en fjallagrös annars staðar. Þessu gerðu erlendir gestir, sem hingað komu fyrr á öldum, sér grein fyrir eins og sjá má í skrifum þeirra.
Vísindarannsóknir
Það hefur löngum verið mikill áhugi á að vita meira um hina góðu eiginleika fjallagrasa Á 19. öld tóku læknar í Evrópu að rannsaka þau nánar vegna þess góða orðs sem fór af lækningamætti þeirra en þá gengu fjallagrös gjarnan undir nöfnum eins og lungnaflétta (Lungenflechte), lungnamosi (Lungenmoos) og sótthitamosi (Fiebermoos). Í Þýskalandi hafa fjallagrös m.a.s. verið notuð til lyfjagerðar t.d. í lyf sem heitir því skemmtilega nafni Cetraria islandica Oligoplex® og er notaðgegn lungna- og berkjubólgu, en þar í landi er löng hefð fyrir notkun fjallagrasa til lækninga meðal almennings.
Í Háskóla Íslands
Sem fyrr eru fjallagrös viðfangsefni spennandi rannsókna þar sem vísindamenn leita frekari staðfestinga á góðum áhrifum þeirra. Meðal slíkra rannsókna eru athuganir á áhrifum vissra efna í grösunum á magasár, astma, berkla, æxlisfrumur og ónæmiskerfið, sem nú fara m.a. fram við Háskóla Íslands undir stjórn Kristínar Ingólfsdóttur prófessors í lyfjafræð, og sumar í samvinnu við erlenda vísindamenn. Þegar hefur verið sýnt fram á að efni í fjallagrösum geta hamlað vexti baktería og krabbameinsfruma og örvað virkni ónæmiskerfisins. Þessar niðurstöður eru þó fyrst og fremst fengnar innan veggja rannsóknarstofa og því ekki hægt að fullyrða um sambærileg áhrif í mannslíkamanum enn sem komið er. Hér er þó um að ræða ákveðnar vísbendingar sem styðja aldagamla reynslu og trú fólks á heilsugildi og lækningamátt fjallagrasa.
Mælikvarði á mengun
Eins og áður er getið eru fjallagrös væru sérstök um margt og trúlega vitum við ekki allt um þau enn. Mikið er rætt um mengun í veröldinni í dag. Hér á Íslandi erum við svo heppin að búa við hreint og gott loft en fjallagrös eru einmitt góður mælikvarði á það. Eins og aðrar fléttur eru þau mjög viðkvæm fyrir umhverfismengun, sérstaklega af völdum geislunar og þungmálma, og draga hana gjarnan í sig. Eftir kjarnorkuslysið í Tsjernóbýl menguðust fjallagrös víða af geislavirku úrfelli og urðu ónothæf til neyslu. Þá var Ísland eina landið þar sem grösin reyndust vera í lagi og eftirspurn eftir íslenskum fjallagrösum jókst til muna.
Göngum vel um náttúruna
Fjallagrösin okkar vaxa villt í hreinni og óspilltri náttúru. Þau eru lengi að ná fullri stærð og þau er ekki hægt að rækta. Þau eru fágætur fjársjóður og því er mikilvægt að við gætum þess að ganga ekki of nærri náttúrunni við söfnun þeirra, tína aldrei öll grösin svo þau geti fjölgað sér og dafnað á ný og tína ekki af sama svæði fyrr en að mörgum árum liðnum.
Náttúran er dýrmæt. Hún er undirstaða lífsins. Ef við göngum vel um hana og gætum hennar vel mun hún sannarlega launa það og verða okkur uppspretta mikillar heilsubótar og yndisauka.
